Ναταλία Κοντώση 

Η ευρωπαϊκή ενεργειακή αγορά βρίσκεται και πάλι υπό πίεση λόγω των γεωπολιτικών εντάσεων που απορρέουν από τον πόλεμο στο Ιράν και τη διαταραχή των παγκόσμιων ροών πετρελαίου και φυσικού αερίου. Καθώς οι τιμές χονδρικής της ηλεκτρικής ενέργειας αντιδρούν σε αυτά τα σοκ προσφοράς, ένα γνώριμο μοτίβο επανεμφανίζεται σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες: η διεύρυνση των ανισοτήτων στις τιμές, λόγω διαφορών στο ενεργειακό μείγμα και την ευελιξία των συστημάτων. 

Στο επίκεντρο αυτής της συζήτησης βρίσκεται η λεγόμενη «καμπύλη πάπιας», ένα φαινόμενο που συνδέεται στενά με τη διείσδυση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας (ΑΠΕ), ιδιαίτερα της ηλιακής ενέργειας.

Η τρέχουσα κρίση θυμίζει την αστάθεια που παρατηρήθηκε μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, ενισχύοντας τις ανησυχίες σχετικά με την εξάρτηση της Ευρώπης από εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα. Οι χώρες που εξακολουθούν να εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από το φυσικό αέριο και το πετρέλαιο βιώνουν εντονότερες αυξήσεις τιμών, ενώ εκείνες με πιο διαφοροποιημένα ή «πράσινα» ενεργειακά συστήματα εμφανίζονται πιο ανθεκτικές. Αυτή η απόκλιση αναδεικνύει όχι μόνο τις διαρθρωτικές διαφορές στις εθνικές ενεργειακές στρατηγικές, αλλά και τις εξελισσόμενες προκλήσεις της ενσωμάτωσης των ΑΠΕ στις αγορές ηλεκτρικής ενέργειας.

Όπως επισημαίνουν αναλυτές στο Reuters, ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η Αλβανία, η οποία παράγει πάνω από το 90% της ηλεκτρικής της ενέργειας από υδροηλεκτρικά έργα. Χάρη στις ευνοϊκές υδρολογικές συνθήκες—τις χειμερινές βροχοπτώσεις και το λιώσιμο των χιονιών—η Αλβανία κατάφερε να διατηρήσει σχετικά χαμηλές τιμές χονδρικής,. Αυτό έρχεται σε έντονη αντίθεση με χώρες όπως η Ιταλία και η Γερμανία, όπου η εξάρτηση από μονάδες φυσικού αερίου οδήγησε σε αυξήσεις τιμών που ξεπερνούν το 20% και το 15% αντίστοιχα.

Αντιθέτως η Γαλλία, με ενεργειακό μείγμα που κυριαρχείται από την πυρηνική ενέργεια, κατέγραψε πιο περιορισμένες αυξήσεις, ενώ η Ισπανία—η οποία έχει επεκτείνει ταχέως τις ΑΠΕ ώστε να καλύπτουν σχεδόν το 60% της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας—είδε ακόμη και μείωση τιμών. Οι διαφορές αυτές υπογραμμίζουν μια βασική πραγματικότητα: η σύνθεση του ενεργειακού μείγματος μιας χώρας καθορίζει σε μεγάλο βαθμό την έκθεσή της σε εξωτερικούς κραδασμούς.

Η «καμπύλη» της πάπιας

Ωστόσο, το υψηλό ποσοστό ΑΠΕ δεν εγγυάται αυτομάτως σταθερότητα τιμών. Αντιθέτως, εισάγει νέες δυναμικές στις αγορές ηλεκτρικής ενέργειας, με πιο χαρακτηριστική την «καμπύλη πάπιας». Ο όρος αυτός περιγράφει τη χαρακτηριστική μορφή της καθαρής ζήτησης ηλεκτρικής  ενέργειας μετά την αφαίρεση της ηλιακής παραγωγής. Κατά τις μεσημεριανές ώρες, όταν η ηλιακή παραγωγή κορυφώνεται, οι τιμές ηλεκτρικής ενέργειας τείνουν να μειώνονται απότομα λόγω υπερπροσφοράς. Αντίθετα, τις πρωινές και απογευματινές ώρες— όταν η ηλιακή παραγωγή μειώνεται αλλά η ζήτηση παραμένει υψηλή—οι τιμές εκτοξεύονται, καθώς οι συμβατικές μονάδες, συχνά με καύσιμο φυσικό αέριο, πρέπει να αυξήσουν γρήγορα την παραγωγή.

Η «καμπύλη της πάπιας» (duck curve) είναι ένας όρος που χρησιμοποιείται στην αγορά ηλεκτρικής ενέργειας για να περιγράψει το πώς μεταβάλλεται η καθαρή ζήτηση μέσα στην ημέρα, όταν υπάρχει μεγάλη διείσδυση Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΑΠΕ), κυρίως ηλιακής.

Η καμπύλη δείχνει τη διαφορά μεταξύ της  συνολικής ζήτησης ηλεκτρικής ενέργειας και της παραγωγής από ηλιακά φωτοβολταϊκά

Το σχήμα της θυμίζει πάπια:

Πρωί:  μέτρια ζήτηση (ο «λαιμός»)
Μεσημέρι: αυξημένη παραγωγή από ήλιο. Η καθαρή ζήτηση πέφτει πολύ (η «κοιλιά»)
Απόγευμα/βράδυ: Ο ήλιος δύει αλλά η ζήτηση αυξάνεται  (το «κεφάλι»)
Η καμπύλη εμφανίζεται κυρίως σε χώρες με υψηλή διείσδυση ηλιακής ενέργειας

Και αυτό σημαίνει επειδή η ηλιακή ενέργεια παράγεται μόνο όταν έχει ήλιο, αλλά η κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας δεν ακολουθεί το ίδιο μοτίβο

Το φαινόμενο

Χώρες, όπως είναι και η δική μας βιώνουν ολοένα και περισσότερο αυτό το φαινόμενο. Παρά τις σημαντικές επενδύσεις στην ηλιακή ενέργεια, η συνεχιζόμενη εξάρτηση από ορυκτά καύσιμα για την εξισορρόπηση του συστήματος δημιουργεί έντονη μεταβλητότητα στις τιμές. Η μεσημεριανή υπερπροσφορά και η απότομη αύξηση της ζήτησης το βράδυ οδηγούν σε μεγάλες διακυμάνσεις, περιπλέκοντας τη λειτουργία των αγορών και τον μακροπρόθεσμο σχεδιασμό.

Η καμπύλη πάπιας αναδεικνύει ένα παράδοξο της ενεργειακής μετάβασης: ενώ οι ΑΠΕ μειώνουν την εξάρτηση από εισαγόμενα καύσιμα και τις εκπομπές, απαιτούν ταυτόχρονα σημαντικές επενδύσεις σε ευελιξία του συστήματος. Αυτό περιλαμβάνει τεχνολογίες αποθήκευσης ενέργειας, εκσυγχρονισμό των δικτύων και διαχείριση της ζήτησης. Χωρίς αυτά, τα οφέλη των ΑΠΕ μπορεί να αντισταθμιστούν εν μέρει από αυξημένη μεταβλητότητα και ανάγκη για εφεδρική παραγωγή από ορυκτά καύσιμα.

Η αβεβαιότητα

Η κατάσταση επιδεινώνεται από τη γεωπολιτική αβεβαιότητα με αποτέλεσμα να καταγράφονται σημαντικές αυξήσεις στο κόστος  ηλεκτρικής ενέργειας σε όλη την Ευρώπη. Όπως επισημαίνουν αναλυτές, οι χώρες με περιορισμένη ευελιξία και υψηλή εξάρτηση από εισαγωγές αντιμετωπίζουν όχι μόνο υψηλότερες μέσες τιμές αλλά και μεγαλύτερη έκθεση σε ακραίες αυξήσεις. 

Για νοικοκυριά και επιχειρήσεις, οι επιπτώσεις αυτών των εξελίξεων είναι άνισες αλλά σημαντικές. Αν και οι αυξήσεις στις τιμές χονδρικής χρειάζονται χρόνο για να περάσουν στους λογαριασμούς λιανικής, η οικονομική πίεση είναι ήδη αισθητή. Η άνοδος των τιμών των καυσίμων, ιδίως των πετρελαϊκών προϊόντων, επιβαρύνει περαιτέρω την κατάσταση. Σε περιοχές με υψηλό κόστος ηλεκτρικής ενέργειας, όπως η Κύπρος, οι καταναλωτές αναμένουν νέες αυξήσεις, εν μέρει λόγω του φαινομένου της καμπύλης πάπιας.

Ιδιαίτερα ευάλωτες είναι οι μικρές επιχειρήσεις. Οι ενεργοβόροι κλάδοι αντιμετωπίζουν αυξανόμενα λειτουργικά κόστη που δύσκολα μετακυλίονται στους καταναλωτές. Αυτό δημιουργεί τον κίνδυνο μείωσης της κερδοφορίας, περικοπών θέσεων εργασίας ή ακόμη και λουκέτων. Για τα νοικοκυριά, ιδίως τα χαμηλότερου εισοδήματος, οι υψηλότεροι λογαριασμοί ενέργειας περιορίζουν σημαντικά το διαθέσιμο εισόδημα, εντείνοντας τις κοινωνικές ανισότητες.

Ως απάντηση, οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής εξετάζουν μέτρα μετριασμού των επιπτώσεων. Η Κομισιόν έχει προτείνει τη μείωση των φόρων στην ηλεκτρική ενέργεια ως προσωρινό μέτρο ανακούφισης. Ωστόσο, τέτοιες παρεμβάσεις έχουν δημοσιονομικό κόστος και δεν αντιμετωπίζουν τις βαθύτερες διαρθρωτικές προκλήσεις του ενεργειακού συστήματος.

Η βασική πρόκληση

Η βασική πρόκληση για την Ευρώπη είναι να συνδυάσει την επέκταση των ΑΠΕ με τη διασφάλιση της σταθερότητας και της προσιτότητας του ενεργειακού συστήματος. Αυτό απαιτεί μια ολοκληρωμένη προσέγγιση που υπερβαίνει την απλή αύξηση της εγκατεστημένης ισχύος ΑΠΕ. Οι επενδύσεις σε αποθήκευση μεγάλης κλίμακας, διασυνδέσεις μεταξύ εθνικών δικτύων και ευέλικτες λύσεις διαχείρισης της ζήτησης θα είναι κρίσιμες για την εξομάλυνση των επιπτώσεων της καμπύλης πάπιας. Επιπλέον, η διαφοροποίηση του μείγματος ΑΠΕ—συνδυάζοντας ηλιακή, αιολική, υδροηλεκτρική και άλλες μορφές ενέργειας—μπορεί να συμβάλει στη μείωση της μεταβλητότητας. Η πυρηνική ενέργεια, όπως δείχνει το παράδειγμα της Γαλλίας, μπορεί επίσης να λειτουργήσει ως  παράγοντας σταθερότητας, αν και συνοδεύεται από δικές της οικονομικές και πολιτικές προκλήσεις.

Πηγή: https://energypress.gr/